Υπερφαγία και ψυχολογία

Η κατανάλωση της τροφής είναι μια από τις βασικές λειτουργίες του ανθρώπου, που συμβάλλει άμεσα στην επιβίωση του είδους. Πρόσφατες έρευνες έδειξαν ότι ψυχολογικοί παράγοντες επηρεάζουν τη σχέση του ατόμου με το φαγητό και οδηγούν σε συμπεριφορές υπερφαγίας και παχυσαρκία. Πολλοί άνθρωποι αναφέρουν ότι όταν αγχώνονται ή δεν αισθάνονται καλά καταφεύγουν στο ψυγείο καταναλώνοντας μεγάλες ποσότητες τροφής χωρίς πραγματικά να πεινάνε και χωρίς να μπορούν να ασκήσουν οποιονδήποτε έλεγχο στον εαυτό τους. Αυτό καταδεικνύει την ύπαρξη ψυχολογικών μηχανισμών που δρουν υπόγεια και ασυνείδητα στο άτομο και επηρεάζουν τις συμπεριφορές διατροφής σε ένα επίπεδο που το άτομο αδυνατεί να αντιληφθεί και κατ’επέκταση και να παρέμβει με κάποιο τρόπο. Πώς όμως η ψυχολογία επηρεάζει τη διατροφή μας;

Μετά τη γέννηση του παιδιού το πρώτο στάδιο της ψυχοσυναισθηματικής του ανάπτυξης είναι το στοματικό, το οποίο αρχίζει με τη γέννηση του παιδιού και διαρκεί περίπου 18 μήνες. Κατ’ αυτό το στάδιο, και ιδιαίτερα τις πρώτες εβδομάδες, η διατροφή είναι το σημαντικότερο πράγμα στη ζωή του μωρού. Με το στήθος εκφράζεται το σύνολο όλων των ικανοποιήσεων και όλων των φόβων του παιδιού. Με αυτό, το παιδί παίρνει τη ζωή, την τροφή, την αγάπη, την ζεστασιά, την ασφάλεια και την ευχαρίστηση από τη μητέρα που το φροντίζει. Η εξαρτημένη αυτή στάση απέναντι στην τροφή που αναπτύσσει το βρέφος καθώς θηλάζει τη μητέρα του, καθορίζει σε μεγάλο βαθμό τις συναισθηματικές του στάσεις και το ρεπερτόριο των συμπεριφορών του στο υπόλοιπο της ζωής του, σε μια σειρά από ζητήματα, συμπεριλαμβανομένης και της σχέσης του με το φαγητό.  Πολλοί ερευνητές συμφωνούν ότι η υπερφαγία παριστά μια προσπάθεια ή να επιτύχει υποκατάστατη ευχαρίστηση, ή να ελαττώσει ανυπόφορο άγχος προερχόμενο από διάφορες συναισθηματικές συγκρούσεις. Οι ασυνείδητοι λόγοι που σπρώχνουν το άτομο να φάει υπερβολικά είναι πολύ πιο ισχυροί και γι’ αυτό πάντα υπερισχύουν της συνειδητής του προσπάθειας και της αποφασιστικότητάς του. Έτσι εξηγείται το γιατί οι περισσότερες προσπάθειες δίαιτας είναι καταδικασμένες σε αποτυχία παρόλη την επιθυμία και την καλή θέληση του ατόμου να χάσει βάρος.

Ας  δούμε όμως λίγο πιο συγκεκριμένα ποιοι είναι εκείνοι οι ψυχολογικοί παράγοντες που οδηγούν στην υπερφαγία-παχυσαρκία.

Αίσθημα ασφάλειας.  Στην προσπάθεια του το άτομο να αντιμετωπίσει τα συναισθήματα ανασφάλειας , ανεπάρκειας και χαμηλής αυτοεκτίμησης,  καταναλώνει υπερβολική ποσότητα τροφής προκειμένου να ξανανιώσει αυτό το σημαντικό και καταπραϋντικό αίσθημα ασφάλειας που αισθάνονταν όταν ήταν παιδί καθώς τρεφόταν από την μητέρα του. Σ’ αυτήν την περίπτωση το αίσθημα του κορεσμού που επιχειρεί ο/η ενήλικας μέσα από την κατανάλωση μεγάλης ποσότητας τροφής εξυπηρετεί την παλινδρόμηση σε μια παιδική αίσθηση ασφάλειας , ευδαιμονίας και αποδοχής.

Αποτυχία ή ματαίωση. Όταν οι προσδοκίες μας δεν εκπληρώνονται και οι προσπάθειες μας για την πραγματοποίηση κάποιων στόχων αποτυγχάνουν, είναι φυσικό να νιώσουμε απογοήτευση, δυσφορία, άγχος,  αίσθημα κενού, θυμό, πικρία και σύγχυση. Κάποιοι άνθρωποι αντιμετωπίζουν δυσκολίες στη διαχείριση τέτοιων συναισθημάτων και προτιμούν να προβούν άμεσα και χωρίς να σκεφτούν σε προσωρινές και εύκολες λύσεις ανακούφισης όπως είναι το φαγητό προκειμένου γρήγορα να αισθανθούν καλά. Εάν λοιπόν δεν βρίσκουμε άλλο τρόπο αντίδρασης στο αίσθημα της ματαίωσης μόνη λύση στα προβλήματα μας είναι η υπερφαγία.

Αυτοτιμωρία ή αυτοκαταστροφικές τάσεις. Πολλές φορές το πολύ φαγητό και το πάχος μπορεί να ‘επιλεγεί’ ως ‘λύση’ από ένα άτομο που θέλει ασυνείδητα να τιμωρήσει τον εαυτό του, επιβεβαιώνοντας μ’ αυτόν τον τρόπο την αρνητική εικόνα που έχει σχηματίσει για το ίδιο . Συνήθως τα άτομα αυτά έχουν βιώσει έντονα συναισθήματα απόρριψης και αρνητική κριτική από το κοντινό τους περιβάλλον με αποτέλεσμα να έχουν εσωτερικεύσει μία πολύ κακή εικόνα εαυτού. Συχνά θεωρούν ότι δεν αξίζουν τίποτα , ότι είναι ανίκανοι και αποτυχημένοι και νιώθουν βαθιά αισθήματα ενοχής , ντροπής και μίσους για τον ίδιο τους τον εαυτό, Ασυνείδητα λοιπόν επιτίθενται στον ίδιο τους τον εαυτό,  πιέζοντας τον να φάει κι άλλο μέχρι να σκάσει και να πονέσει.

Έλλειψη ικανοποίησης και κατάθλιψη. Η παχυσαρκία συχνά συνυπάρχει με την κατάθλιψη, ενώ το ένα μπορεί να προκαλέσει αλλά και να επηρεάσει το άλλο. Μια μελέτη που πραγματοποιήθηκε με άτομα που είχαν προβλήματα υπερβολικής κατανάλωσης φαγητού, βρήκε ότι το 51% είχε ιστορικό μείζονος κατάθλιψης . Η κατάθλιψη μπορεί να οδηγήσει σε αλλαγές στις διατροφή και στις δραστηριότητες του ατόμου.  Πολλοί άνθρωποι, οι οποίοι δυσκολεύονται να συνέλθουν από ξαφνικά ή έντονα συναισθηματικά γεγονότα (όπως για παράδειγμα απώλεια κάποιου κοντινού φίλου, ή μέλους της οικογένειας, απώλεια εργασίας, ή σοβαρό ιατρικό πρόβλημα) χωρίς να το συνειδητοποιούν, αρχίζουν να καταναλώνουν πολλές «κακές» τροφές ή να παραμελούν την άσκηση. Πολύ γρήγορα αυτές οι συμπεριφορές γίνονται συνήθεια και μετά αλλάζουν δύσκολα. Τα επεισόδια υπερβολικής κατανάλωσης φαγητού αποτελούν επίσης συμπτώματα ενός καταθλιπτικού τρόπου ζωής. Το άτομο προσπαθώντας να ξεφύγει από μια μονότονη και άδεια ζωή με συναισθηματικές ελλείψεις καταφεύγει στο φαγητό για να επιτύχει ικανοποίηση και ευχαρίστηση και να νιώσει πιο γεμάτος. Ένα παράδειγμα είναι η ανικανοποίητη ερωτικά και συναισθηματικά σύζυγος  που μη θέλοντας να αφήσει ή να  απατήσει το σύζυγό της, βρίσκει εύκολη και αποτελεσματική διέξοδο στην υπερβολή κατανάλωση τροφής προκείμενου να αναστείλει την ανησυχία της.

Τα επεισόδια υπερφαγίας μπορούν να αντιμετωπιστούν αποτελεσματικά εάν το άτομο, μέσα σε ένα ψυχοθεραπευτικό πλαίσιο και με αποφασιστικότητα και ενεργό συμμετοχή από  το ίδιο , εκπαιδευτεί σε νέες μορφές αυτοδιαχείρισης.   Συνήθως το άτομο μαθαίνει να αυτοπαρατηρεί και να αυτοαξιολογεί τη συμπεριφορά του και τις συνέπειες της. Εντοπίζονται και καταγράφονται δυσλειτουργικές στάσεις και επαναληπτικότητα στον τρόπο κατανάλωσης φαγητού καθώς επίσης και αυτόματες σκέψεις και αρνητικά συναισθήματα.  Τέλος το άτομο μέσω της αυτορρύθμισης προσπαθεί να ενδυναμώσει  τον προσωπικό του έλεγχο και εκπαιδεύεται στην εκμάθηση διαφορετικών τρόπων διαχείρισης συναισθημάτων (χαλάρωση με φίλους, χόμπι, φυσική δραστηριότητα), στην τροποποίηση της αξιολόγησης του εαυτού και του σώματος και στην ανάπτυξη δεξιοτήτων επίλυσης προβλημάτων και διεκδικητικής συμπεριφοράς.