ΤΟ ΣΤΡΕΣ ΚΑΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΟΥ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΧΑΛΑΡΩΣΗΣ

Τελευταία ακούμε τη λέξη στρες σχεδόν παντού, σε εφημερίδες, περιοδικά, εκπομπές στην τηλεόραση, σε βιβλία, σε εκπαιδευτικά προγράμματα, σε επιχειρήσεις και στη βιομηχανία. Τις περισσότερες φορές συνδέουμε το στρες με προβληματικές καταστάσεις, με δυσφορία και δυσάρεστα συναισθήματα. Η αλήθεια είναι ότι το στρες στις μέρες μας θεωρείται ένας σημαντικός αιτιοπαθογενετικός παράγοντας ψυχολογικών και βιολογικών δυσλειτουργιών. Μας απασχολεί ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια καθώς έχει αποδειχθεί η σχέση του με διάφορες σωματικές και ψυχολογικές διαταραχές. Ωστόσο ο περισσότερος κόσμος δεν γνωρίζει τι είναι στην πραγματικότητα το στρες και σε τι εξυπηρετεί σε ψυχοφυσιολογικό επίπεδο τον άνθρωπο. Αυτό που θα προσπαθήσουμε να κάνουμε σήμερα είναι να διερευνήσουμε το στρες βιολογικά και ψυχολογικά, να μελετήσουμε κάποιες από τις συνέπειες του και να αναφερθούμε ενδεικτικά σε κάποιους τρόπους αντιμετώπισης του.

Η έννοια του στρες είναι δύσκολο να καθοριστεί με σαφήνεια. Με νευροφυσιολογικούς όρους μπορούμε να ορίσουμε το στρες ως εξής :

«Στρες είναι το σύνολο των αλλαγών που συμβαίνουν στον οργανισμό όταν απειλείται ή κινδυνεύει από κάποιο ερέθισμα ή κατάσταση. Τα ερεθίσματα μπορεί να είναι φυσικά, ψυχικά, γνωστικά και συναισθηματικά. Επίσης μπορεί να είναι πραγματικά ή φανταστικά και να προέρχονται είτε από το εξωτερικό είτε από το εσωτερικό περιβάλλον του ατόμου. Ο λειτουργικός ορισμός του στρες είναι ο εξής : Ο μηχανισμός προετοιμασίας και προστασίας του οργανισμού για καταστάσεις κινδύνου όπου κινητοποιούνται όλα τα συστήματα του οργανισμού έτσι ώστε να εξασφαλιστεί ή αντιμετώπιση της απειλής και κατ’ επέκταση η επιβίωση του.»

Για να κατανοήσουμε τον παραπάνω ορισμό και το λόγο ύπαρξης του στρες στον οργανισμό μας θα πρέπει να μιλήσουμε λίγο για τη νευροφυσιολογία του στρες. Όπως  γνωρίζουμε ο εγκέφαλος είναι το κορυφαίο όργανο του Νευρικού μας Συστήματος που ελέγχει τα πάντα. Κατά το πρώτο στάδιο εξέλιξης του νευρικού μας συστήματος υπήρχε μόνο ο νωτιαίος μυελός πού αποτελούνταν από λίγους νευρώνες και επιτελούσε μόνο βηματοδοτικές λειτουργίες. Ακολουθώντας τις απαιτήσεις της εξέλιξης των ειδών δημιουργήθηκε ο παλαιός εγκέφαλος ή τηλεγκέφαλος ο οποίος επιτελούσε βασικές ρυθμιστικές και ζωτικές λειτουργίες του οργανισμού (πέψη, αναπνοή, κυκλοφορία). Σε ένα τρίτο στάδιο εξέλιξης του Ν.Σ δημιουργήθηκε το μεταιχμιακό ή λιμβικό σύστημα το οποίο ουσιαστικά είναι ο μηχανισμός σύνδεσης αισθητήριων ερεθισμάτων και οργανικών αντιδράσεων. Την εποχή αυτή οι οργανισμοί βγήκαν από τη θάλασσα στην ξηρά και άρχισαν να αναγνωρίζουν το περιβάλλον και να αντιδρούν αντίστοιχα στις απαιτήσεις και στους κινδύνους που τυχόν αντιμετώπιζαν. Έτσι αναπτύχθηκαν ισχυρά αισθητήρια συστήματα  (π.χ οπτικό : φως –σκοτάδι, σχήμα –ταχύτητα, χρώματα-αποστάσεις-κίνηση κ.α). Σε αυτό το στάδιο δημιουργήθηκε ένα πολύ ισχυρό αντανακλαστικό, βαθιά ριζωμένο μέσα μας, που ονομάζεται αντίδραση «φυγή ή πάλη» του οργανισμού και μας προετοιμάζει να αντιληφθούμε τον κίνδυνο και είτε να τρέξουμε όσο πιο γρήγορα μπορούμε για να γλιτώσουμε είτε να τον παλέψουμε για να τον αντιμετωπίσουμε. Σε ένα τέταρτο και τελευταίο στάδιο δημιουργήθηκε και ο εγκεφαλικός φλοιός.

Γιατί μας ενδιαφέρουν όλα αυτά όμως; Στον οργανισμό μας κάποια αντανακλαστικά και λειτουργίες παραμένουν ίδιες με το πέρασμα του χρόνου και αυτό γιατί επιτελούν πολύ σημαντικές λειτουργίες για την επιβίωση μας . Ένα από αυτά τα αντανακλαστικά που παρέμεινε σταθερό στον χρόνο είναι και η αντίδραση «φυγής ή πάλης»  που περιγράψαμε παραπάνω. Αυτό που βιώνουμε σήμερα σαν στρες είναι αυτό το ισχυρό αντανακλαστικό άμεσης προετοιμασίας του οργανισμού μας για αντιμετώπιση κινδύνου ή απειλής. Είναι ένα είδος συναγερμού, που ενεργοποιείται πάντα με την αντίληψη του κινδύνου και ο βαθμός ενεργοποίησης του είναι ανάλογος με το βαθμό απειλής. Τόσο η φυγή από τον κίνδυνο όσο και η πάλη απαιτούν άμεση και έντονη κινητοποίηση του μυϊκού μας συστήματος και στοχεύουν στη μεταφορά θρεπτικών συστατικών και οξυγόνου στους μύες , στη διέγερση του συμπαθητικού έναντι της καταστολής του παρασυμπαθητικού νευρικού συστήματος ( ) και στη δημιουργία συνθηκών επιβίωσης. (πάγωμα, κρύψιμο κλπ.).

Ας δούμε όμως τι συμβαίνει στο σώμα μας κατά την ενεργοποίηση του αντανακλαστικού αυτού.

1. Καρδιακές λειτουργίες. Αύξηση ταχύτητας καρδιακού παλμού και αύξηση σφρίγους καρδιακού παλμού για γρηγορότερη και εντονότερη μεταφορά του αίματος στους μύες.

2. Αγγειακές λειτουργίες. Αύξηση της πίεσης του αίματος.

3.Αναπνευστικές λειτουργίες. Αύξηση αναπνευστικού ρυθμού για προσφορά οξυγόνου.

4.Μεταβολικές λειτουργίες. Προσφορά θρεπτικών συστατικών στους ιστούς του σώματος. Έκκριση κορτιζόλης , απελευθέρωση χοληστερίνης (το καλύτερο καύσιμο για τους μύες).

5.Εφίδρωση. Ρύθμιση θερμοκρασίας του σώματος, γλίστρημα από τα χέρια του εχθρού.

6. Μυϊκό σύστημα. Γενική αύξηση του μυϊκού τόνου, προετοιμασία για δράση, σύσφιξη όλων των σφιγκτήρων του σώματος (οισοφάγος, ουροδόχου, πρωκτού), αναστολή πεπτικών λειτουργιών.

7.Ανόρθωση τριχών. Επιβλητική αύξηση όγκου του σώματος, μήνυμα στον εχθρό ότι είμαστε έτοιμη για πάλη.

8. Διαστολή κόρης για καλύτερη αντίληψη του περιβάλλοντος.

9.Απελευθερωση ενδορφινών για μείωση του ενδεχόμενου πόνου.

Το αντανακλαστικό φυγής ή πάλης του οργανισμού σήμερα ελέγχεται από

τον εγκεφαλικό φλοιό που επιτρέπει στον άνθρωπο να αντιλαμβάνεται, να αισθάνεται, να επεξεργάζεται τα διάφορα ερεθίσματα και να αντιδρά πλέον όχι αυτόματα και αντανακλαστικά αλλά κατόπιν επεξεργασίας και σκέψης. Άρα αυτό σημαίνει ότι το αντανακλαστικό αυτό ελέγχεται από γνωστικές λειτουργίες που είναι υπεύθυνες για την ερμηνεία μιας κατάστασης ή ερεθίσματος.

Κάθε ερέθισμα περνά λοιπόν από μια διαδικασία αξιολόγησης και μεταφράζεται από τον οργανισμό ως αρνητικό, θετικό ή ουδέτερο.

Αν μεταφραστεί ως αρνητικό αμέσως αποτελεί στρεσοπαράγοντα και εκλύει την αντίδραση φυγής ή πάλης στον οργανισμό.

Οι στρεσοπαραγοντες μπορούν να χωριστούν σε 3 κατηγορίες.

1.Φυσικοί, δηλαδή να σχετίζονται με τη φυσική ακεραιότητα. Πχ ένας ταύρος ή ένα αυτοκίνητο έρχεται με μεγάλη ταχύτητα προς το μέρος μας.

2.Ξαφνικοί παράγοντες που αφορούν ένα ξαφνικό ερέθισμα , πχ ένας κρότος (αποσβένονται εύκολα).

3. Γνωστικοί παράγοντες που αναφέρονται σε κινδύνους ή απειλές του γνωστικού μηχανισμού, του Εγώ και σχετίζονται με οποιαδήποτε παγίδα κατασκευάζει ο γνωστικός μηχανισμός καθώς απειλείται η ομοιόσταση και η ισορροπία μεταξύ του πραγματικού και του φανταστικού εαυτού. Οι κίνδυνοι λοιπόν σήμερα δεν είναι φυσικοί και δεν απειλούν άμεσα τη ζωή μας αλλά συνήθως προέρχονται από μία λανθασμένη από εμάς ερμηνεία μιας κατάστασης που στην πραγματικότητα δεν απειλεί την ακεραιότητα μας ή κάποιας υπερβολικής εκτίμησης ως προς το μέγεθος ενός κινδύνου. Τέτοιου είδους γνωστικοί στρεσοπαράγοντες μπορεί να είναι πίεση για να πληρώσω τους λογαριασμούς μου μια συγκεκριμένη ημερομηνία, συγκρούσεις με τους συνάδελφους, ανεργία, τρέξιμο για να προλάβω το λεωφορείο , ασθένεια ή θάνατος κάποιου αγαπημένου προσώπου, χωρισμός ή διαζύγιο και χίλια δυο άλλα. Η εκτίμηση ενός στρεσοπαραγοντα είναι μια καθαρά υποκειμενική διαδικασία γι’ αυτό και κάποιοι άνθρωποι μπορεί να αντιδρούν με απάθεια σε καταστάσεις που για μας φαντάζουν απίστευτα απειλητικές και πιεστικές.

Παρόλο όμως που το μυαλό και το σώμα μας  προετοιμάζονται για δράση, (Σωματικά ο οργανισμός μας αντιδρά με τον ίδιο τρόπο σε όλες τις στρεσογόνες καταστάσεις είτε είναι φυσικές , είτε ψυχολογικές ή συναισθηματικές), προκαλείται μία παρατεταμένη διέγερση και καθώς αυτή η δράση δεν πραγματοποιείται πάντα αυτό έχει σαν αποτέλεσμα η σωματική ένταση να μην εκτονώνεται. Κατά συνέπεια ο οργανισμός μας υπερφορτώνεται με ένταση και στρες που δεν χρησιμοποιείται πουθενά και ακόμη και έλλειψη κάποιου στρεσοπαράγοντα συνηθίζει να αντιδρά και να εκφράζεται έτσι. Τι συμβαίνει λοιπόν μακροπρόθεσμα και τι συνέπειες έχει αυτή η βιολογική εντατικοποίηση στον οργανισμό και στη λειτουργικότητα μας; Ποιες είναι λοιπόν οι συνέπειες του στρες;

Ο Hans Selye (1930) γιατρός περιέγραψε το σύνδρομο γενικής προσαρμογής του οργανισμού όπου περιγράφει τις φάσεις της νευροφυσιολογικής αντιμετώπισης μιας απειλής από τον οργανισμό. Το σύνδρομο αυτό έχει τρεις φάσεις οι οποίες είναι κοινές σε μια μεγάλη ομάδα ανθρώπων.

Φάση πανικού. Αντίληψη απειλής. Άρα άμεση κινητοποίηση αντίδρασης φυγής ή πάλης.

Φάση αντίστασης. Ο οργανισμός συνεχίζει να αντιστέκεται στην απειλή. Είναι η συνεχόμενη διέγερση του οργανισμού και η κόπωση του σε επίπεδο σωματικής και συναισθηματικής λειτουργικότητας λόγω παρατεταμένης και επίμονης πίεσης. Ο οργανισμός με αυτόν τον τρόπο προσπαθεί να διατηρήσει την ομοιόσταση του και συνεπώς αυτή η φάση αποτελεί μια ενέργεια προσαρμογής του ατόμου.

Φάση κατάρρευσης. Λόγω παρατεταμένης αντίστασης και διέγερσης εξαντλούνται τα αποθέματα του οργανισμού , ξεπερνιούνται τα όρια αντίστασης και εμφανίζονται συμπτώματα σωματικά ή ψυχολογικά ανάλογα με την προδιάθεση του καθενός. Έτσι μπορούν να εμφανιστούν συμπτώματα κόπωσης στο μέρος του οργανισμού που έχει και τη μεγαλύτερη προδιάθεση. Η προδιάθεση έχει να κάνει με βιολογικούς και κληρονομικούς παράγοντες αλλά σχετίζεται και με τη μάθηση και τις εμπειρίες του ατόμου από το οικογενειακό και κοινωνικό του περιβάλλον. Ας δούμε δύο παραδείγματα. Αν κάποιος έχει αδύναμη καρδιά λόγω κληρονομικότητας τότε από το στρες εμφανίζονται καρδιοπάθειες. (Μπορεί να έχει και καταθλιπτικά συμπτώματα λόγω κληρονομικότητας.) Ή αν η μητέρα μας όποτε είχε στρες έλεγε πονάει το κεφάλι μου είναι πολύ πιθανό και το παιδί αργότερα να μάθει να εκφράζεται σε καταστάσεις άγχους με πονοκέφαλο. Βέβαια και οι δύο εκδοχές συνδυάζονται με την προσωπικότητα και το δυναμικό του κάθε ατόμου σχετιζόμενο και με την ικανότητα του να αντιμετωπίζει τις δυσκολίες της ζωής ανά μονάδα χρόνου.

Αυτή η φάση εκφράζεται λεκτικά με το δεν αντέχω άλλο , πονάω , υποφέρω , δεν έχω όρεξη . Υπάρχει λοιπόν μία γενικότερη δυσανεξία, και μια εξάντληση των ορίων μας.

Ας δούμε μερικές από τις μακροπρόθεσμες σωματικές και ψυχολογικές συνέπειες του στρες.

Οργανικά: κεφαλαλγίες, ημικρανίες, έλκη , αυχενικό σύνδρομο, δερματοπάθειες, κροταφογναθικό σύνδρομο, παθήσεις του ανοσοποιητικού (καρκίνος, σκλήρυνση κατά πλάκας), διαταραχές ύπνου, διαταραχές διατροφής, αφύσική κόπωση, σεξουαλικές δυσλειτουργίες, υπέρταση και άλλα.

Ψυχολογικά: Διαταραχές άγχους (φοβίες), διαταραχές διάθεσης (κατάθλιψη), χαμηλή αυτοεκτιμηση, απομόνωση και εσωστρέφεια, δυσκολία συγκέντρωσης –αντίληψης, ανικανότητα λήψης αποφάσεων, δυσκολία στην επικοινωνία, αίσθηση ανικανότητας και αλλά.

Ας περάσουμε τώρα σε κάποιες στρατηγικές αντιμετώπισης ή κατίσχυσης του στρες. Ας μην ξεχνάμε ότι η εμπειρία του στρες είναι ένα θέμα προσωπικό και ότι από εμάς εξαρτάται το κατά πόσο θα μπορέσουμε να το καταπολεμήσουμε και να το αντιμετωπίσουμε ή να το αποδεχτούμε και να το μετουσιώσουμε σε κάτι θετικό , σε μια κινητήρια δύναμη στη ζωή μας. Άλλωστε το στρες ανάλογα με την ερμηνεία που θα του δώσουμε και τον τρόπο χειρισμού του μπορεί να χαρακτηριστεί σαν εποικοδομητικό που σημαίνει ότι εγώ το χρησιμοποιώ για να πετύχω καλύτερα τους στόχους μου και να προσαρμοστώ καλύτερα στις απαιτήσεις του περιβάλλοντος μου και σε καταστρεπτικό που σημαίνει ότι εκείνο με χρησιμοποιεί καθώς εγώ δεν μπορώ να το διαχειριστώ σωστά. Άρα το στυλ αντιμετώπισης του στρες του κάθε ατόμου παίζει καίριο ρόλο στην τελική επίδραση που θα έχει το στρες στην σωματική και ψυχική ολότητα του. Η σωστή διαχείριση του στρες σχετίζεται με καλή ποιότητα ζωής και υγεία, ενώ η άστοχη ή ανεξέλεγκτη ύπαρξή του με κακή ποιότητα ζωής και ασθένεια.

Η αντιμετώπιση είναι μία γνωστική κυρίως διαδικασία του ατόμου που ξεκινά από τη στιγμή εμφάνισης του στρεσοπαράγοντα και μέσω της συνεχούς εκτίμησης και χρήσης των διαθέσιμων αποθεμάτων ενέργειας, των υποστηρικτικών μηχανισμών και αντιμέτρων καθορίζει την τελική αντίδραση του οργανισμού. Έτσι η αντιμετώπιση έχει την έννοια του «οργανώνομαι-προσπαθώ-απαντώ» όπου ουσιαστικά στο τέλος θα φανεί και ο βαθμός επιτυχίας αυτής της προσπάθειας.

Αναλυτικά, μπορούμε να χωρίσουμε την αντιμετώπιση στα εξής στάδια παραβάλλοντας ένα καθημερινό πρόβλημα για να γίνει περισσότερο κατανοητή. Ο στρεσοπαράγοντας που θα αντιμετωπίσουμε είναι η ανάθεση ενός πολύ σημαντικού για την εταιρεία project  σε εμάς από τον προϊστάμενο μας το οποίο πρέπει να φέρουμε εις πέρας σε 10 μέρες.

1.Εκτίμηση και ερμηνεία του στρεσοπαράγοντα

α) Κύρια εκτίμηση :

Παρόν κόστος ή ζημία (απειλείται η υγεία μου καθώς θα πρέπει να κουραστώ και να πιεστώ πολύ για να παραδώσω το project πριν το deadline. Θα πρέπει να αφήσω κάτι άλλα projectsπου τρέχουν για να ασχολήθω με αυτό).

Μελλοντική απειλή (θα αφιερώσω τόσο χρόνο στη δουλειά που θα χαλάσει η σχέση με σύζυγο ή δεν θα δω τα παιδιά μου, ή αν δεν τα καταφέρω θα πέσω στα μάτια του διευθυντή.)

Βαθμός πρόκλησης για αυτοανάπτυξη, άσκηση ελέγχου και κέρδος. (θα πάρω προαγωγή, θα πάρω χρήματα, θα επεκτείνω τις γνώσεις μου πάνω στο θέμα)

β) Δευτερογενής εκτίμηση

Εκτίμηση αποθεμάτων ή προαίρεσης (τι υλικό έχω στα χέρια μου για να ξεκινήσω να εργάζομαι πάνω στο project, πόσο χρόνο έχω, είμαι έτοιμος να ξεχάσω για λίγο τις υπόλοιπες δραστηριότητες μου.)

(Τι είναι δυνατόν να διενεργηθεί προς την κατεύθυνση αντιμετώπισης στρεσοπαραγοντα)

 

2.Αντιδράσεις Αντιμετώπισης για επίλυση προβλημάτων και συναισθηματική ρύθμιση.

  • Αναζήτηση πληροφορίας (προηγούμενες εργασίες πάνω στο θέμα, βιβλιοθήκη, ρωτάω τον προιστάμενο σε ποιες θεματικές θα πρέπει να εστιαστώ στο project)
  • Ευθείες κινήσεις (τα μέτρα κατευθύνονται ευθέως προς τον στρεσοπαράγοντα). (ξεκινάω να γράφω κατευθείαν για να μην χάνω χρόνο)
  • Αναστολή κινήσεων (η έλλειψη ανταγωνιστικής συμπεριφοράς ή απάντησης καταλήγει στην αποφυγή κινδύνου ή ντροπής ή περαιτέρω κόστους). (θα το αναθέσω σε άλλον για να μην εκτεθώ στη δουλειά σε περίπτωση αποτυχίας)
  • Ψυχολογικές δραστηριότητες (ενδοψυχικές αντιδράσεις όπου μηχανισμοί άμυνας όπως άρνηση, αποφυγή ή διανοητικοποιήση ενός στρεσοπαράγοντα αποσκοπούν στη συναισθηματική ισσοροπία). (εντάξει δεν είναι και τόσο δύσκολο, 10 μέρες είναι αρκετές, δεν θα το κάνω αφού τον τελευταίο καιρό ο προϊστάμενος ξέρει ότι δεν είμαι πολύ καλά στην υγεία μου)
  • Υποστήριξη από άλλους (για βοήθεια και συναισθηματική ενδυνάμωση οπού το άτομο αφήνεται ή ενεργοποιεί μηχανισμούς δικτύου κοινωνικής υποστήριξης όπώς οικογένεια και φίλους). (θα ζητήσω τη βοήθεια του συναδέλφου που έχει κάνει κάτι παρόμοιο, θα μιλήσω στη σύζυγο ότι αυτό το διάστημα θα είμαι πιεσμένος και θέλω τη στήριξη της.)

 

3.Έργα αντιμετώπισης

  • Μείωση βλαβερών περιβαλλοντικών συνθηκών (οργάνωση της ημέρας μου, δουλειά σε ήρεμο περιβάλλον)
  • Ανοχή-διευθέτηση αρνητικών γεγονότων (δεν βρήκα καμία πληροφορία στο internet για το συγκεκριμένο θέμα αλλά θα ψάξω και στο αρχείο της εταιρείας. απέφυγα να συγκρουστώ με τη σύζυγο)
  • Διατήρηση συναισθηματικής ισορροπίας (είμαι ήρεμος και συγκεντρωμένος στην διεκπεραίωση του project)
  • Συνέχιση ικανοποίησης σχέσεων από άλλους. (ο προϊστάμενος μου είναι πολύ ευχαριστημένος από μένα).

 

4. Αποτελέσματα αντιμετώπισης

  • Ψυχοσωματική λειτουργικότητα (δεν έχω ένταση, ανέβηκε η αυτοεκτίμηση μου από την επιτυχία του project).
  • Επιστροφή στις συνηθισμένες δραστηριότητες (με την οργάνωση του χρόνου μπόρεσα και βγήκα και για ένα δείπνο με την γυναίκα μου, έβγαλα βόλτα το σκύλο μου).
  • Ψυχοσωματική αποδιοργάνωση (δεν θα τα καταφέρω, δεν είμαι ικανός , θέλω να παραιτηθώ, είμαι ένας αποτυχημένος , η σύζυγος θα με χωρίσει γιατι θα μείνω χωρίς δουλειά).

 

Σε όλα τα παραπάνω πάντοτε το άτομο λαμβάνει υπόψη του ή επηρεάζεται από τους εξής εξωτερικούς και εσωτερικούς παράγοντες. στην αντιμετώπιση της στρεσογόνας κατάστασης :

  • Απτοί πόροι (χρήμα, χρόνος) (πόσο χρόνο έχω για να το τελειώσω)
  • Κοινωνικό περιβάλλον (διαθέσιμο ή όχι) (η γυναικά μου έχει τη μητέρα της άρρωστη, δεν θα ασχοληθεί μαζί μου)
  • Άλλους στρεσοπαράγοντες που πιθανώς συμβαίνουν παράλληλα (καθημερινά γεγονότα) (ο γιος μου πήρε αποβολή από το σχολείο)
  • Συνηθισμένο στυλ αντιμετώπισης (παγιωμένες γνωσίες, σχήματα) (πάντα όταν μου αναθέτουν μια καινούργια δουλειά φοβάμαι ότι θα αποτύχω, είναι γραφτό να μην προλάβω να την τελειώσω.)
  • Άλλοι παράγοντες προσωπικότητας που επηρεάζουν την επιλογή στρατηγικής και μέσων αντιμετώπισης. (το πόσο τελειομανής ή επιπόλαιος είναι κάποιος)

 

 

Οι θεραπευτικές τεχνικές που χρησιμοποιούνται στο χώρο της ψυχολογίας εστιάζονται στο να εκπαιδεύσουν το άτομο να μαθαίνει να ελέγχει και να ρυθμίζει τη σωματική και ψυχική του ένταση μέσα από μια πληθώρα τεχνικών χαλάρωσης. Τέτοιες τεχνικές εμπλέκουν τη ρύθμιση της αναπνοής , χαλάρωση μυϊκών ομάδων και ηχητικά ερεθίσματα από το φυσικό περιβάλλον που θεωρούνται χαλαρωτικά. Ως χαλάρωση ορίζουμε την τεχνική που επιτρέπει στο άτομο να επιτύχει ένα συγκεκριμένο συνειδησιακό επίπεδο παράλληλα με μια αντίστοιχη ψυχοφυσιολογική κατάσταση. Είναι πολύ σημαντικό κατά τη διάρκεια της χαλάρωσης να υπάρχει αποσύνδεση από τα εξωτερικά ερεθίσματα και το άτομο να βρίσκεται σε ένα ήσυχο, δροσερό και ευχάριστο περιβάλλον. Η άσκηση χαλάρωσης περιλαμβάνει τρία στάδια : α) ρύθμιση της αναπνοής, β) βίωση της μυϊκής σάρωσης από μέλος σε μέλος του σώματος και τέλος καθοδηγούμενη  φαντασίωση (προσήλωση της φαντασίας σε μια θετικά ουδέτερη εικόνα ή σε ένα σενάριο εικόνων.) Συναφείς τεχνικές διαχείρισης του στρες είναι η δραματοθεραπεία και η μουσικοθεραπεία.

Επιπλέον κάποιες άλλες σχολές όπως η γνωστική συμπεριφορική και γνωστική αναλυτική εστιάζονται στην γνωσιακή αναδόμηση του ατόμου όπου στη θεραπεία ο ασθενής μαθαίνει μέσω της φαντασίας και της ενεργού συμμετοχής του θεραπευτή να αντικαθιστά δυσπροσαρμοστικές ιδέες με πιο ρεαλιστικές εκτιμήσεις γύρω από την κατάσταση του και τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει στο περιβάλλον του.