Τα χαρακτηριστικά της ψυχο-κοινωνικής ανάπτυξης του εφήβου

 Ο όρος εφηβεία ουσιαστικά αναφέρεται στην ψυχολογική ανάπτυξη του ατόμου και ορίζεται ως μία εκτεταμένη χρονική περίοδος κατά την οποία λαμβάνουν χώρα πολλές σημαντικές βιο-σωματικές ,νοητικές, κοινωνικές και συναισθηματικές αλλαγές στο άτομο. Οι βιο-σωματικές αναπτυξιακές διαδικασίες ορίζονται ως ήβη, μία βιολογική διεργασία που λαμβάνει χώρα σε μία ακολουθία σταδίων. Η οικογένεια και η κοινωνία σημαδεύουν τις αλλαγές αυτές με το να αντιδρούν με διαφορετικό τρόπο απέναντι στον έφηβο, επομένως και το ταξίδι κάθε ατόμου στην εφηβεία είναι μία πολύ ατομική υπόθεση.

 

ΒΙΟΣΩΜΑΤΙΚΕΣ ΑΛΛΑΓΕΣ

Η ήβη στα αγόρια

Η πρώτη ένδειξη της ήβης παρατηρείται στα 12 με την αύξηση του όγκου των γεννητικών οργάνων και την εμφάνιση της πρώτης τριχοφυΐας. Αυξάνεται μία σημαντική αντρική ορμόνη , η τεστοστερόνη, και μέσα σε διάστημα 2-4 χρόνων η συγκέντρωση της στο αίμα γίνεται ίση με αυτή του ενηλίκου. Γύρω στα 14 παρατηρείται και η πρώτη εκσπερμάτιση.

Σταδιακά το αγόρι αρχίζει και ψηλώνει , το λεγόμενο αυξητικό τίναγμα , περίπου 8,7 εκ. στην αρχή και μετά γύρω στα 6,5εκ.. Τουλάχιστον μέχρι τα 18 συνεχίζεται η αύξηση του ύψους , που συνοδεύεται και από αύξηση βάρους και ανάπτυξη της μυϊκής μάζας. Υπάρχουν αλλαγές στον τόνο της φωνής και εμφάνιση τριχοφυΐας στο πρόσωπο και στο σωμα.

Η ήβη στα κορίτσια

Οι πρώτες ενδείξεις εμφανίζονται μεταξύ 10-12 ετών , όπου αρχίζει να ξεχωρίζει η θηλή, μεγαλώνει το στήθος, εμφανίζεται το χνούδι στα γεννητικά όργανα και στις μασχάλες, μακραίνουν αισθητά τα χέρια και τα πόδια και μεγαλώνει η λεκάνη . Γύρω στα 9-14ετών εμφανίζεται η έμμηνος ρύση. Την ίδια περίοδο σχηματίζονται και τα εσωτερικά γεννητικά όργανα όπως η μήτρα. Το παιδικό πρόσωπο επιμηκύνεται και παίρνει γυναικεία μορφή γύρω στα 14. Γύρω στα 15 αυξάνεται και ο λιπώδης ιστός στους γοφούς και στο στήθος.

Και στα 2 φύλα οι ορμονικές αλλαγές που παρατηρούνται μπορεί να διεγείρουν τους σμηγματογόνους αδένες οι οποίοι μπορεί να δημιουργήσουν ακμή στην ηλικία αυτή.

Η στάση της οικογένειας απέναντι στις βιο-σωματικές αλλαγές έχει σημαντική σχέση με το πώς οι έφηβοι βιώνουν το σώμα τους και την εικόνα τους. Οι γονείς δεν θα πρέπει να ξεχνούν ότι η σωματική ανάπτυξη του εφήβου δεν συμβαδίζει με την συναισθηματική και πνευματική του ανάπτυξη. Οι γονείς θα πρέπει να προετοιμάζουν το παιδί για τις αλλαγές και να τους τονίζουν ότι υπάρχουν φυσιολογικές διαφορές φάσης από τους συνομηλίκους τους. Καθησυχάστε τα παιδιά όταν προβληματίζονται για την εμφάνιση τους και πείτε τους ότι βρίσκονται στην ηλικία που σχηματίζονται και ότι δεν θα είναι πάντοτε έτσι.

 

ΝΟΗΤΙΚΕΣ ΑΛΛΑΓΕΣ

 Οι περισσότεροι έφηβοι κατακτούν μία καινούργια ικανότητα για αφηρημένη σκέψη και μπορούν πλέον να σκέπτονται περισσότερο λογικά και να κινούνται και στο επίπεδο του συμβολικού. Είναι σε θέση να λαμβάνουν υπόψη τους και να αξιολογούν μία μεγάλη ποικιλία δηλώσεων και ιδεών, να προχωρούν από το πραγματικό στο θεωρητικό και από το συγκεκριμένο στο πιθανό. Λαμβάνουν υπόψη τους πολλές διαφορετικές εκδοχές όταν προσπαθούν να λύσουν ένα πρόβλημα και έχουν αφαιρετικές ικανότητες.

Ένα σημαντικό γνωστικό αναπτυξιακό βήμα είναι ο λεγόμενος γνωστικός εγωκεντρισμός της εφηβικής ηλικίας. Σύμφωνα με μία ψυχολογική θεωρία (Elkind,1981) υπάρχουν τρία συνήθη εγωκεντρικά σφάλματα –γνωστικές αδυναμίες κατά τη διάρκεια της εφηβείας.

1 . Η γνωστική αδυναμία του εφήβου να διακρίνει ανάμεσα στην παροδική περιστασιακή  και στη σταθερή μόνιμη σκέψη. (π.χ αν κάποια στιγμή είχαν γελοιοποιηθεί σε μια περίσταση πιστεύουν ότι όλοι το θυμούνται και όλοι θα γελούν εις βάρος τους για πάντα.)

2. Αδυναμία να κρίνει τη διαφορά ανάμεσα στο αντικειμενικό και το υποκειμενικό.

Έχουν έντονη ενασχόληση με τις σκέψεις τους και τα συναισθήματα τους και πιστεύουν ότι και οι άλλοι συμμερίζονται τις ίδιες απόψεις.Αυτό συνοδεύεται από μία πίστη σε ένα φανταστικό ακροατήριο και την πεποίθηση ότι οι άλλοι τους κρίνουν συνέχεια .Καμιά φορά το πώς νιώθουν οι ιδιοι για τον εαυτό τους συγχέεται με το τι σκέφτονται οι άλλοι για αυτούς.

3. Ανικανότητα να διαφοροποιήσουν το ατομικό από το καθολικό.

Νομίζουν ότι ο τρόπος που σκέφτονται και νιώθουν είναι μοναδικός. Προσωπικός μύθος ότι κανείς δεν με καταλαβαίνει , είμαι ένα μοναδικό –ξεχωριστό άτομο , οι κανόνες δεν ισχύουν για μένα ( ριψοκίνδυνη συμπεριφορά και πειραματισμοί.)

Ο έφηβος γενικά αποδίδει στη σκέψη του μια παντοδυναμία, χωρίς όρια .Προσπαθεί να προσαρμόσει το κοινωνικό του περιβάλλον στο εγώ του. Έτσι όταν σκέφτεται τα προγράμματα της ζωής του, μπερδεύει συχνά τις επιθυμίες και τα ιδανικά του με αυτά του κοινωνικού περιβάλλοντος οπότε δεν διαφοροποιεί αυτό που είναι προσωπικό με αυτό που έρχεται από έξω, ιδίως όταν πρόκειται για συναισθήματα και προοπτικές.

Υπάρχει βελτίωση και στις γλωσσικές δεξιότητες. Κατανοούν την ειρωνεία και τα κρυμμένα νοήματα.

Οι έφηβοι που είναι καλοί στα μαθήματα τους και έχουν θετική στάση απέναντι στο σχολείο γενικώς χαίρονται και εκμεταλλεύονται τις πρόσθετες πνευματικές απαιτήσεις αυτής της ηλικίας.

 

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ

Σύμφωνα με τη θεωρία του Αμερικάνου ψυχαναλυτή Eric Erikson για τα στάδια της συναισθηματικής ανάπτυξης του ατόμου , στόχος και πρόκληση για τον έφηβο είναι η απόκτηση μίας ασφαλούς αίσθησης προσωπική ταυτότητας. : ποιος είμαι, τι αξίζω, που πηγαίνω, τι ζητάω από τη ζωή. Η ταυτότητα είναι ο τρόπος που ο έφηβος αντιλαμβάνεται τον εαυτό του , και συμπεριλαμβάνει την αυτοεκτίμηση του και τους προσωπικούς του στόχους.

Κάθε έφηβος διέρχεται από μία κρίση ταυτότητας μέχρι να ανακαλύψει το ποιος είναι. Υπάρχει σύγχυση ρόλων , υιοθέτηση αναγκών και επιθυμιών που επιβάλλονται από την οικογένεια ή τους φίλους . Οι έφηβοι πειραματίζονται πολύ συχνά με διαφορετικούς ρόλους , συμπεριφορές και πρακτικές μέχρι να κατακτήσουν την αίσθηση μιας ενιαίας ταυτότητας.

Για να επιβεβαιώσει ο έφηβος ότι είναι αυτόνομος και όχι παιδί , καταστρέφει ότι είχε παλιότερα λατρέψει , δηλαδή επαναστατεί απέναντι στα πρότυπα και στα μοντέλα των γονιών του , κάνει συνεχώς το αντίθετο, υποτιμά την ηθική τους και δίνει την εικόνα ενός αλαζόνα και υπερόπτη που περνά τους γύρω του από κόσκινο .Παρόλ’ αυτά ας μην ξεχνάμε ότι οι έφηβοι στην ουσία είναι ακόμη εξαρτημένοι από τους γονείς τους , και σε καμία περίπτωση δεν αναπτύσσονται μετέωροι, στο κενό, άρα  τους είναι απαραίτητο να ανήκουν και να κρατιούνται από μία δομή που δεν καταρρέει από την επιθετικότητα τους και τις αμφισβητήσεις τους.

Επομένως οι γονείς θα πρέπει να βρίσκονται εκεί να παρέχουν έλεγχο, καθοδήγηση και ευδιάκριτα όρια στα παιδιά τους, βασιζόμενοι στις δικές τους αρχές και πεποιθήσεις και έχοντας βαθιά πίστη σε αυτές γιατί έχουν νόημα και ουσία για τους ίδιους. Μόνο έτσι τα παιδιά θα μπορέσουν να δώσουν ένα νόημα στην αμφισβήτηση και στην κριτική αυτών των αρχών.

Σε συναισθηματικό επίπεδο επίσης παρατηρούνται έντονες μεταπτώσεις στη διάθεση του εφήβου , κλείσιμο στον εαυτό , υπερευαισθησία, νεύρα, παθητικότητα, ανία και μελαγχολία. Η κατάσταση της ανίας, ή της βαρεμάρας μοιάζει να είναι μία αμυντική προσπάθεια απώθησης και καταπίεσης των επιθετικών και σεξουαλικών φαντασιώσεων , με αποτέλεσμα το συναίσθημα να ισοπεδώνεται , η σκέψη να μοιάζει κενή και να αναζητούνται εξωτερικά ερεθίσματα για να νιώσει ζωντανός. Αργότερα όσο ο έφηβος αποκτά μεγαλύτερη σιγουριά και έλεγχο του εαυτού του , τη θέση της ανίας παίρνει η ονειροπόληση.

Σαν γονείς είναι σημαντικό να συζητάτε με τα παιδιά σας ανοιχτά για τα συναισθήματα σύγχυσης που μπορεί να αισθάνονται και να ενισχύετε τα θετικά στοιχεία της προσωπικότητας του παιδιού. Προσπαθείτε να μην παρεμβαίνετε όταν το παιδί θέλει να κρατήσει κάποια πράγματα για τον εαυτό του ή όταν είναι απόμακρο. Η ονειροπόληση και η αναδιοργάνωση του κόσμου τους είναι κάτι που τους ευχαριστεί πολύ και οι γονείς θα πρέπει να τα σεβαστούν.

 

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ

Οι περισσότεροι έφηβοι ωφελούνται πολύ από μία υποστηρικτική ομάδα φίλων , έχουν σταθερές φιλίες εμπιστοσύνης και μοιράζονται τα συναισθήματα τους , τις προτιμήσεις τους και τα κοινά ενδιαφέροντα τους με αυτούς .Τα κορίτσια προτιμούν συνήθως πιο έντονες ομόφυλες φίλίες ενώ τα αγόρια προτιμούν μία πιο χαλαρά δομημένη ομάδα φίλων. Μία κλειστή κοινωνική ομάδα επιτρέπει την αίσθηση του ανήκειν και ενισχύει την αυτοπεποίθηση.  Οι ομάδες των συνομηλίκων προσφέρουν στον έφηβο την ευκαιρία να παίξει μία ποικιλία ρόλων που προσιδιάζουν το ρόλο του ενηλίκου. Οι συναισθηματικές σχέσεις απασχολούν ένα μεγάλο μέρος της ενέργειας τους και της σκέψης τους. Οι σχέσεις θα λέγαμε ωστόσο ότι έχουν ένα ναρκισσιστικό χαρακτήρα που εκφράζεται μέσα από την ανάγκη του εφήβου για τέλειες φιλίες ή ιδανικό ερωτικό σύντροφο. Γι αυτό και η ομάδα των συνομηλίκων εξιδανικεύεται.

Το σχολείο αποτελεί συναισθηματικά μεταβατικό χώρο μεταξύ της οικογένειας και της κοινωνίας. Είναι ο χώρος που θα σχηματιστούν οι ομάδες , θα ανταλλαγούν εμπειρίες και θα διαμορφωθούν πρότυπα ζωής.

Οι περισσότεροι έφηβοι δίνουν ιδιαίτερη προτεραιότητα στη συμμόρφωση με τα πρότυπα εμφάνισης της ομάδας για να είναι όμοιοι με τα υπόλοιπα μέλη. Με αυτό τον τρόπο εκφράζουν την ανάγκη τους να είναι μέρος και κομμάτι μιας ομάδας στην οποία έχουν κάποιο ρόλο και αισθάνονται ότι αναγνωρίζονται.

Οι περισσότεροι έφηβοι δεν θέλουν πλέον να τους μεταχειρίζονται σαν παιδιά. Απαιτούν ένα βαθμό ανεξαρτησίας στα θέματα που τους αφορούν Ωστόσο, παρόλο που σε κάποια θέματα είναι βασικό να αφήνουμε σαν γονείς ένα περιθώριο ελευθερίας (ντύσιμο, μουσική),  είναι σημαντικό να βάζουμε όρια  Ας μην ξεχνάμε ότι παρόλο που οι έφηβοι περνούν πολύ χρόνο με τους συνομήλικους τους, ενδόμυχα περισσότερο ανησυχούν και στεναχωριούνται όταν προκαλούν την αποδοκιμασία των γονέων τους και για αυτό το λόγο χρειάζεται να ξέρουν και να νιώθουν ότι οι γονείς τους αποδέχονται και ενδιαφέρονται για αυτούς.

 

Συμπερασματικά μπορούμε να πούμε ότι για να κατανοήσουμε τους εφήβους είναι σημαντικό να έχουμε κάποιες βασικές γνώσεις σχετικά με τους αναπτυξιακούς στόχους της εφηβείας. Ωστόσο, ας σκεφτούμε ότι παράλληλα με αυτή την γνώση ίσως θα ήταν ωφέλιμο και εμείς οι γονείς να δώσουμε έμφαση στην αλλαγή του εαυτού μας και να μην προσπαθούμε μόνο να αλλάξουμε τον έφηβο μας, που ούτως ή αλλιώς βρίσκεται σε έναν κυκεώνα αλλαγών, μόνο και μόνο για να τον φέρουμε στα μέτρα μας  . Ο έφηβος δεν πρέπει να εκπαιδεύεται για να γίνει αρεστός στους γονείς του, πρέπει πάνω απ’όλα να αποδέχεται τον εαυτό του.