Τα χαρακτηριστικά της ψυχο-κοινωνικής ανάπτυξης του παιδιού κατά τη σχολική ηλικία.

Η βιολογική , γνωστική , κοινωνική, συναισθηματική και σεξουαλική ανάπτυξη των παιδιών.

Σε κάθε περίοδο της ζωής του ο άνθρωπος εξελίσσεται και σε κάθε αναπτυξιακή φάση διαφορετικοί αναπτυξιακοί στόχοι και ανάγκες πρέπει να ικανοποιηθούν. Η εκπλήρωση αυτών των στόχων δυναμώνει τον άνθρωπο και τον βοηθά να αντιμετωπίσει με επιτυχία και τους επόμενους. Τέτοιου είδους στόχοι είναι η εκμάθηση της ομιλίας , ο έλεγχος των σφιγκτήρων , η συγκράτηση της επιθετικότητας ή των σεξουαλικών ενστίκτων , η προσαρμογή στο σχολείο , η απόκτηση ηθικών στάσεων και κοινωνικών δεξιοτήτων και η ικανότητα αυτορύθμισης ή η ανάπτυξη της αυτοπεποίθησης. Η μη επίτευξη των στόχων αυτών σε κάποιο κρίσιμο αναπτυξιακό στάδιο μπορεί να έχει σαν επίπτωση ψυχολογική ανωριμότητα και κατ επέκταση και ψυχο-κοινωνικά προβλήματα.. Επομένως δεν λείπουν από την πορεία της ανάπτυξης και αναπτυξιακές κρίσεις των οποίων η επίλυση εξαρτάται από το είδος της αλληλεπίδρασης του εγώ με το οικογενειακό και κοινωνικό περιβάλλον.

 

Σωματική ανάπτυξη

Η σωματική ανάπτυξη είναι η βιολογική ανάπτυξη του παιδιού και η κατάκτηση αναπτυξιακών σταθμών όπως η βάδιση. Περιλαμβάνει την αδρή και τη λεπτή κινητικότητα και οι δεξιότητες αυτές κατακτώνται σε διαφορετικές ηλικίες. Αλλά παιδιά τις κατακτούν νωρίτερα και άλλα αργότερα καθώς ο βαθμός της ψυχοκινητικής ωριμότητας σχετίζεται άμεσα με τη γενικότερη νευρολογική ανάπτυξη του παιδιού. Η καθυστέρηση της ανάπτυξης σε ένα τομέα μπορεί να είναι λιγότερο ανησυχητική από ότι η σφαιρική καθυστέρηση σε όλους τους τομείς και μπορεί να παρατηρείται σε όλα τα μέλη της οικογένειας. Η επίτευξη των αναπτυξιακών στόχων εξαρτάται από τις ευκαιρίες και τα ερεθίσματα στα οποία εκτίθεται το παιδί και άρα τόσο γενετικοί όσο και περιβαλλοντικοί παράγοντες καθορίζουν τις τεράστιες ατομικές διαφορές που χαρακτηρίζουν το κάθε παιδί. Στο 6ο και 7ο έτος το παιδί επιμηκύνεται και κατανέμεται το βάρος ομοιόμορφα και καθορίζεται ο σωματότυπος. Οι  κίνδυνοι, παρόλο που θεωρείται ως την πιο υγιέστερη περίοδος της ανάπτυξης, είναι  διαταραχές στον ύπνο, ανωμαλίες στην όραση , οστεομυικές ανωμαλίες (στάση σώματος), ατυχήματα (οι γονείς πρέπει να αναπτύξουν στο παιδί το αίσθημα της αυτοπροστασίας).

 

Συναισθηματική Ανάπτυξη

Η βασική ψυχολογική θεωρία πού μελετά και αναλύει την συναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών είναι η θεωρία του Erik Erikson, η οποία περιγράφει μέσα από 8 αναπτυξιακά στάδια , την πορεία ανάπτυξης του εαυτού-εγώ από τη γέννηση ως την τρίτη ηλικία. (βλέπε 2 τελευταίες σελίδες της συνάντησης)

Το στάδιο που μας ενδιαφέρει ηλικιακά για τα παιδιά του δημοτικού είναι :

Στάδιο 4: Φιλοπονία έναντι κατωτερότητας.

6-11ετών. Η αίσθηση του καθήκοντος και της εκπλήρωσης στόχων είναι ο στόχος της ανάπτυξης αυτής της ηλικίας όπου το παιδί εγκαταλείπει σε μεγάλο βαθμό τις φαντασιώσεις του και την αναπαράσταση της ζωής μέσα στο παιχνίδι και αναλαμβάνει πραγματικούς στόχους στο σχολείο και αναπτύσσει σχολικές και κοινωνικές δεξιότητες. Καλείται να ξεπεράσει τα συναισθήματα αποτυχίας, εργάζεται σκληρά να επιτύχει στο σχολείο, στον αθλητισμό και στις κοινωνικές σχέσεις. Οι υπερβολικές απαιτήσεις, ο ανταγωνισμός και οι προσωπικοί περιορισμοί μπορεί να οδηγήσουν σε συνεχείς αποτυχίες , αισθήματα κατωτερότητας , χαμηλή αυτοεκτίμηση, κακή επίδοση στο σχολείο και απομόνωση. Επομένως οι γονείς σε αυτή τη φάση είναι σημαντικό να βρίσκονται συναισθηματικά κοντά στο παιδί ,να το αποδέχονται και να το επιβραβεύουν για τα μικρά του επιτεύγματα, να ενισχύουν τα θετικά στοιχεία της προσωπικότητας του και να θέτουν ρεαλιστικούς στόχους.

 

Γνωστική Ανάπτυξη

Ο όρος αναφέρεται στις αλλαγές της φύσης και της ποιότητας της σκέψης οι οποίες συμβαίνουν με συγκεκριμένη διαδικασία κατά τη διάρκεια της ζωής του ατόμου . Ο όρος γνωστικές λειτουργίες αναφέρεται στις διαδικασίες δια μέσου των οποίων συλλέγονται πληροφορίες από το περιβάλλον , αναπαριστώνται, επεξεργάζονται και μετατρέπονται σε γνώση , αποθηκεύονται και χρησιμοποιούνται για να κατευθύνουν την προσοχή του ατόμου. Η θεωρία γνωστικής ανάπτυξης που υποστηρίζεται σημαντικά από την εκπαίδευση είναι αυτή του Piaget .

Τα σημαντικά πα στοιχεία που πρέπει να έχουμε στο μυαλό μας είναι τα εξής :

  • Τα βρέφη , τα παιδιά και οι ενήλικες μαθαίνουν δια μέσου της δυναμικής αλληλεπίδρασης με το περιβάλλον.
  • Από τη βρεφική ηλικία μέχρι και την ενήλικη ζωή τα άτομα εξελίσσονται μέσω τεσσάρων σταδίων που χαρακτηρίζονται από ποιοτικές αλλαγές στη σκέψη.
  • Όλα τα άτομα περνούν μέσα από τα στάδια αυτά με την ίδια σειρά , άσχετα από τον ρυθμό αργό η γρήγορο.

 

1.Αισθησιοκινητική περίοδος 0-2ετών, αποκτά κινητική ανεξαρτησία, κατανόηση κόσμου μέσα από αντίληψη –αισθητήρια όργανα και πράξεις .

2.Συγκεκριμένη προενεργητική περίοδος 2-6ετών, νοητικές αναπαραστάσεις αντικειμένων και φαντασία ενεργειών σε σχέση με αυτά. Εγωκεντρισμός-βλέπει τον κόσμο σε σχέση με τον εαυτό του.

3.Συγκεκριμένη ενεργητική περίοδος (7-11)

Το παιδί μπορεί να σκεφτεί λογικά , αλλά μόνο με συγκεκριμένους όρους ενώ είναι λιγότερο εγωκεντρικό. Ωστόσο υπάρχει έλλειψη διαφοροποίησης ανάμεσα στη θεωρία και στην πράξη  (τα παιδιά ενδιαφέρονται για την ορθότητα των δικών τους υποθέσεων και όχι για ότι συμβαίνει πραγματικά).

Έννοιες : αναστρεψιμότητα (αναίρεση , αντιστάθμιση) .

Ταξινόμηση : ταξινομεί και κατανοεί τις σχέσεις μεταξύ τους , ιεραρχία –συλλέγει πράγματα , σειροθέτηση (απλή και πολλαπλή).

Αρίθμηση : πρόσθεση , αφαίρεση στοιχείων, αντιστοιχίες  συνόλων , χρήση λογικών επιχειρημάτων , συγκεκριμένη σκέψη .

Δεν μπορεί την ταυτόχρονη ανάλυση δεδομένων , τον προβληματισμό γύρω από αφηρημένα ζητήματα..

Τελεολογισμός . Αναρωτιέται για τον σκοπό και τη λειτουργικότητα των πάντων. Έχει πρακτική λογική σκέψη , απλή και αφοπλιστική , πχ «γιατί συνεχίζουν να γίνονται πόλεμοι αφού σκοτώνονται άνθρωποι». Διακρίνεται από συνεχή δίψα για γνώση και οι ερωτήσεις αλλάζουν συνέχεια. Έχουν ανάγκη συνέχεια να μιλούν και να συζητούν, να χωρίζουν τον κόσμο σε καλό και κακό . Έχουν ανάγκη οι γονείς του να το παίρνουν στα σοβαρά , θέλει αναγνώριση , αποδοχή και σεβασμό. Βασικό λάθος των γονέων είναι ότι προσπαθούν καμιά φορά να επισπεύσουν την ανάπτυξη του παιδιού. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η προσδοκία ορισμένων γονέων για ένα 5 ετών παιδί να γνωρίζει τα γράμματα της αλφάβητου ή και να τα διαβάζει. Ωστόσο αν το παιδί δεν έχει τις βασικές ψυχολογικές γνωστικές βάσεις που συνίστανται στην κατανόηση της γραφής σαν μια συμβολική μορφή έκφρασης , το παιδί αποκτά απλώς μια άδεια και μηχανική δεξιότητα.

Γλώσσα

Βελτίωση του λεξιλογίου στο ποσό , στην ποικιλία και στην ακρίβεια της σημασίας των λέξεων.

Σύνταξη : το παιδί μαθαίνει τις εξαιρέσεις στον κανόνα.

Ανάγνωση και γραφή : εξαρτάται από την πορεία της ωρίμανσης του, το είδος των προηγουμένων εμπειριών του και τη νοημοσύνη του.

O Επικοινωνιακός λόγος από εγωκεντρικός γίνεται κοινωνικοποιημένος , από μονόλογος γίνεται διάλογος, χρησιμοποιεί κωδικοποιημένη γλώσσα και μπορεί να μιλά κορακίστικα –βοηθά στην εκμάθηση της ξένης γλώσσας.

Οι Διαταραχές λόγου που μπορεί να εμφανιστούν σε αυτή την ηλικία είναι η αφασία, ο ψευδισμός , ο τραυλισμός, ο βατταρισμός-ασυγκράτητη ομιλία, ο αναγραμματισμός, η δυσλεξία, η αγραφία.

 

Σεξουαλική Ανάπτυξη

Σύμφωνα με την ψυχοδυναμική θεωρία του Freud για ψυχοσεξουαλικά στάδια τα παιδιά σχολικής ηλικίας βρίσκονται στη λανθάνουσα περίοδο ανάπτυξης .Αναλυτικά:

0-18 μηνών στοματικό

1,5-3 πρωκτικό

3-6 φαλλικό-οιδιπόδειο

7-11 λανθάνον

12-εφηβεία ετερόφυλη δραστηριότητα-ενηλικίωση

 

Ο όρος λανθάνουσα χρησιμοποιείται για να υποδηλώσει την απώθηση στο ασυνείδητο των αιμομικτικών και γονεοκτονικών τάσεων της προηγούμενης περιόδου . Υπάρχει αναστολή της ευαισθησίας των ερωτογώνων ζωνών , η ενέργεια μετατοπίζεται ή διοχετεύεται σε άλλες μορφές ( ανάπτυξη δεσμών με γονείς και κοινωνικών συνδέσμων με συνομιλήκους). Αν και τα παιδιά αρνούνται ότι ενδιαφέρονται για το άλλο φύλο εντούτοις αποκαλύπτουν το ενδιαφέρον για αυτό με συμβολικό τρόπο. Το κοριτσάκι τρέχει μακριά από το αγοράκι με τέτοιο τρόπο ώστε να είναι σίγουρο ότι αυτό θα την κυνηγήσει, ενδιαφέρεται για την ανατομία του σώματος, έχει φαντασιώσεις και κρυφές σκέψεις για το άλλο φύλο, τα πειράγματα και οι συγκρούσεις είναι στο προσκήνιο και από τα δύο φύλα. Μερικά κορίτσια υιοθετούν αγορίστικές συμπεριφορές γιατί έτσι μπορεί να αισθάνονται πιο δυνατά. Χαρακτηριστικές είναι οι αναπαραστάσεις ρόλων και καταστάσεων μέσα από το παιχνίδι, και η αναζήτηση εξηγήσεων για τη σύλληψη, τη σεξουαλική ζωή και τον αυνανισμό.

 

 

Συμβουλές για γονείς

-Δώστε στο παιδί να καταλάβει τα βιολογικά και ανατομικά στοιχεία που αποτελούν τη βάση της σεξουαλικής δραστηριότητας .

-Προσπαθήστε να περιορίσετε τυχόν φόβους και παρανοήσεις του παιδιού σχετικά με τις αλλαγές στο σώμα του και τη σεξουαλική δραστηριότητα.

-Ενθαρρύνετε μια θετική και υγιή στάση απέναντι στον έρωτα και το σεξ.

-Αποφύγετε συναισθήματα ντροπής και αμηχανίας , μυστικότητας, συντηρητισμού και δαιμονοποιήσης.

-Προστατέψτε το παιδί από έκθεση σε σεξουαλικές εικόνες-σκηνές.

-Απαντήστε στις ερωτήσεις του με ειλικρίνεια και όταν σας ρωτήσει.

 

Ψυχο-κοινωνική Ανάπτυξη

Σε αυτές τις ηλικίες υπάρχει μεταβολή στην ψυχο-κοινωνική συμπεριφορά η οποία επηρεάζεται από την ένταξη του παιδιού στο κοινωνικό πλαίσιο του σχολείου και τα κίνητρα για μάθηση. Το παιδί έχει διπλό ρόλο στη σχολική κοινότητα , μαθητής και συμμαθητής, κάνει κοινωνική σύγκριση για να επιτύχει την αυτογνωσία , και στοχεύει στην ομαλοποίηση και την ισορροπία στην μονοπώληση των γονέων. Υπάρχει έντονη τάση για παραγωγικότητα-δημιουργικότητα και για συμμετοχή στις ομάδες των συνομήλικων , δύο κόσμοι-κόσμος ενηλίκων (ομάδα αναφοράς , στήριξη, πρότυπα) και κόσμος συνομηλίκων (παιχνίδι, ρόλοι, αρχηγοί, φαντασία, δημιουργία).

 

Χαρακτηριστικό αυτής της ηλικίας είναι η δημιουργία ομάδων του ίδιου φύλου με ειδικούς κανονισμούς , ιεροτελεστίες, ανάδειξη αρχηγού. Μέχρι την ηλικία των 8 χρόνων η φιλία αξιολογείται με βάση το κέρδος. Τα μικρότερα παιδιά μοιράζονται ένα φίλο , κάποιον που ζει κοντά ή κάποιον με τον οποίο μοιράζονται κοινές δραστηριότητες. Η κατανόηση της έννοιας της φιλίας διευρύνεται μεταξύ 9-10 χρονών για να συμπεριλάβει αξίες , κανόνες και κυρώσεις.. Επίσης γύρω στα 9 η αναζήτηση και η ανεύρεση ενός στενού φίλου ή φίλης και η δημιουργία μίας έντονης φιλικής σχέσης διαρκείας που εκφράζει την αμοιβαία ικανοποίηση της ανάγκης του παιδιού για οικειότητα και εγγύτητα, αποκτά μεγάλη σημασία.. Μεταξύ 11-12 είναι πιο έτοιμα να ανοίξουν και να συμμετάσχουν πολύ πιο συναισθηματικά σε μία φιλία  Η απόρριψη οδηγεί σε συναισθηματικές διαταραχές, κλείσιμο στον εαυτό και φυγή από το σχολείο. Τα παιδιά τείνουν να χωρίζουν τους συνομήλικους τους σε δημοφιλείς ή όχι και να υιοθετούν διάφορους κοινωνικούς ρόλους όπως ψευτοπαλικαράκι, γελωτοποιός , γλυφτράκι,μικρομέγαλος, που ανάλογα εκφράζει και το χαρακτήρα του παιδιού στην αλληλεπίδραση του με το σύνολο των συνομήλικων.

 

Ηθική Ανάπτυξη

Ο KOHLBERG υποστήριξε ότι η ηθική συνείδηση αναπτύσσεται παράλληλα με τις γνωστικές δεξιότητες και εξελίσσεται σε 6 στάδια.

Πρώιμη παιδική ηλικία

Στάδιο 1- Το παιδί είναι εγωκεντρικό και βλέπει οτιδήποτε ως καλό ή κακό ανάλογα με την υπακοή στους κανόνες και στην εξουσία για να αποφύγει την τιμωρία

Στάδιο 2- Η συμπεριφορά κινητοποιείται από την προσωπική ικανοποίηση και περιστασιακά από την ικανοποίηση των άλλων. Το παιδί συμμορφώνεται στις προσδοκίες για να επιτύχει επιβράβευση.

Μέση παιδική ηλικία

Στάδιο 3– Το παιδί επιδιώκει την επιδοκιμασία για να ευχαριστήσει τους άλλους. Συμμορφώνεται για να αποφύγει την αποδοκιμασία.

Στάδιο 4- Εκτελεί απλώς το καθήκον του , αποδέχεται τους νόμους και τις νόρμες για να αποφύγει την επίκριση από τις αρχές και την εξουσία.

Διαμορφώνεται προοδευτικά το βασικό τμήμα του υπερεγώ που κινητοποιεί τα συναισθήματα ντροπής και ενοχής , ικανοποίησης και φόβου. Αρχίζει επίσης να διαμορφώνεται το ιδεώδες εγώ με την ανάπτυξη του σωστού ή λάθους , δίκαιου και άδικου, ηθικού και ανήθικου.

Εφηβεία

Στάδιο 5-οι πράξεις καθοδηγούνται από κοινά αποδεκτές αρχές ως ουσιαστικές για το κοινό καλό. Οι αρχές υποστηρίζονται για να διατηρηθεί ο σεβασμός από τους συνομήλικους.

Στάδιο 6- Οι πράξεις καθοδηγούνται από ατομικά επιλεγμένες ηθικές αρχές , οι οποίες συνήθως στηρίζονται στη δικαιοσύνη , στην αξιοπρέπεια και στην ισότητα. Οι ηθικές αρχές στηρίζονται για να διατηρηθεί ο αυτοσεβασμός.

Η ανάπτυξη βέβαια της ηθικής συνείδησης και του σωστού ή λάθους επηρεάζεται σοβαρά και από το άμεσο οικογενειακό περιβάλλον του παιδιού και την κοινωνία στην οποί ζει και εκτίθεται (τηλεόραση). Επομένως η ηθική κρίση και η ηθική συμπεριφορά δεν είναι αναγκαστικά το ίδιο πράγμα.

 

Επομένως είναι σημαντικό να κατανοήσουμε ότι αντίθετα με τον ενήλικα που έχει ωριμάσει βιολογικά και ψυχικά , τα παιδιά διανύουν μία πορεία ανάπτυξης και ωρίμανσης. Οποιαδήποτε συμπεριφορά-σύμπτωμα έχει άμεση σχέση με το αναπτυξιακό στάδιο στο οποίο βρίσκονται. Η ψυχική οργάνωση επίσης του παιδιού δεν μπορεί να γίνει κατανοητή παρά μόνο σε σχέση με την οργάνωση και τις σχέσεις της οικογένειας. Έτσι συμπεριφορές που μπορεί να θεωρούνται κατάλληλες σε κάποια ηλικία μπορεί να αποτελέσουν πρόβλημα αν συνεχίζουν να υπάρχουν σε άλλη, π.χ. συχνά ξεσπάσματα νεύρων μπορεί να είναι φυσιολογικά στην ηλικία των 3, όχι όμως αν συνεχίζονται στα μέχρι τα 7.

 

Το να είναι ενημερωμένοι λοιπόν οι γονείς για τα χαρακτηριστικά όλων τα σταδίων ανάπτυξης του παιδιού τους και τις φυσιολογικές συμπεριφορές σε κάθε ηλικία, είναι ένα πολύ σημαντικό βοήθημα για να μπορούν να αφουγκράζονται γρήγορα τις ανάγκες του και να ανταποκρίνονται σωστά σε αυτές. Η γνώση αυτή συμβάλλει στη βελτίωση της σχέσης μας με το παιδί και αποτρέπει λάθη, υπερβολές και άγχη που μπορεί να εντοπίζονται στις προσδοκίες μας , στη συμπεριφορά μας και στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζουμε θέματα που αφορούν το παιδί μας.