Ο Ναρκισσισμός και τα κρυμμένα πρόσωπά του

Το πρώτο πράγμα που μας έρχεται στο μυαλό σκεπτόμενοι τη θεματική του ναρκισσισμού είναι οι καθρέφτες. Ο πρώτος καθρέφτης που αντικρίζει κανείς στη ζωή του είναι το βλέμμα της μητέρας που αντικατοπτρίζει στο βλέμμα του παιδιού τα συναισθήματα της για την σωματική και ψυχική του εικόνα. Αυτός ο πρώτος καθρέφτης καθορίζει μετέπειτα και την αίσθηση του ατόμου για τον εαυτό του και την ολότητα του. (Σύμφωνα με μια πολύ γνωστή ψυχαναλύτρια , τη Φρανσουά Ντολτό η πρώτη συνάντηση του παιδιού με το είδωλο του σε κάποιο καθρέφτη δεν θα είχε κανένα νόημα χωρίς την παρουσία ενός άλλου προσώπου δίπλα του  δηλαδή χωρίς το καθρέφτισμα του εαυτού του στον άλλο. Τι εννοούμε με αυτό…η ψυχρότητα ενός καθρέφτη όπου το παιδί βλέπει μια εικόνα πρέπει να αποκτήσει κάποιο συμβολισμό για το παιδί δηλαδή σε αυτή την εικόνα πρέπει να αναγνωρίσει το σώμα του .Η βλεπτική εικόνα παίρνει νόημα μιας ζωντανής εμπειρίας μόνο εάν υπάρχει και ένα άλλο πρόσωπο το οποίο αναγνωρίζει το παιδί μέσα σε αυτή την εικόνα και το βοήθα να ταυτίσει το είδωλο με τον εαυτό του . Ουσιαστικά η εμπειρία του καθρέφτη είναι η ανακάλυψη της πραγματικότητας και της διαφοροποίησης μας από τους άλλους. Είναι και η συνειδητοποίηση ότι οι φαντασιώσεις μας για τον εαυτό μας αποκτούν μια υποθετική χροιά. Πχ αν ήμουν αεροπλάνο κλπ.)

Στους περισσότερους από εμάς οι καθρέφτες ασκούν μια μαγνητική γοητεία. Αλλά αλήθεια τι βλέπουμε μέσα σε αυτούς; Μήπως έναν άγνωστο με τον οποίο δυσκολευόμαστε να ταυτιστούμε ή μήπως κάποιον που θαυμάζουμε βαθιά, ένα είδωλο που μας προκαλεί στο να φλερτάρουμε μαζί του; Κάποιοι από μας ίσως βλέπουν το βαθύτερο εαυτό τους που άλλοτε φαντάζει οικείος και άλλοτε παράξενος και αποστασιοποιημένος.(Και εδώ θα θέσω το ερώτημα ας σκεφτούμε όλοι για λίγο πόσο κοντά είναι αυτό που βλέπουμε στον καθρέφτη μας με αυτό που νιώθουμε ότι είμαστε, δηλαδή με την ασυνείδητη εικόνα του σώματος μας. Εδώ θα σας αναφέρω ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα έλλειψης αυτής της επαφής.  Σε ένα πείραμα που είχε γίνει σε έφηβες για την εικόνα σώματος ζητήθηκε από μια πολύ όμορφη αντικειμενικά έφηβη να περιγράψει αυτό που έβλεπε στον καθρέφτη. Περιέγραξε λοιπόν τον εαυτό της και ιδιαίτερα το πρόσωπο της ως αποκρουστικό με απαίσια μάτια και πολύ δυσαρμονικό σώμα…Αυτό που έβλεπε η κοπέλα στον καθρέφτη ήταν η εσωτερική της εικόνα και η εικόνα που είχε εδραιωθεί μέσα από τη σχέση της με τη μητέρα της.)

Οι περισσότεροι από μας προσπαθούν να διαμορφώσουν τη ζωή τους με τρόπο κατά τον οποίο η αξία και το είναι τους να προκαλεί την αναγνώριση και την επιβεβαίωση των συνανθρώπων του. Η απόρριψη τραυματίζει και το πλήγμα στην αυτοεκτίμηση μας είναι ισχυρό όταν αντιμετωπίζουμε την κριτική και την έλλειψη ανταπόκρισης από το περιβάλλον μας. Ωστόσο η ύπαρξη ενός φυσιολογικού ναρκισσισμού σε όλους μας αντιπαραβάλλεται από περιπτώσεις όπου ο ναρκισσισμός καλύπτει όλα τα υπόλοιπα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας και κυριαρχεί στις περισσότερες εκφάνσεις της συμπεριφοράς.  Τα βασικά στοιχεία που χαρακτηρίζουν αυτές τις περιπτώσεις «παθολογικού ναρκισσισμού», τις οποίες και θα εξετάσουμε εκτενώς παρακάτω, είναι η υπερβολική ενασχόληση με τον εαυτό και τα ναρκισσιστικά εφόδια του, και η ύπαρξη ενός εγωκεντρισμού, όπου το «εγώ» γίνεται το σημείο αναφοράς για όλη την οργάνωση της εμπειρίας του ατόμου, σε σημείο που η ύπαρξη των άλλων εξαφανίζεται ή χρησιμοποιείται σαν μια ναρκισσιστική επέκταση του εαυτού του ατόμου.

 

Ο ΝΑΡΚΙΣΣΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΨΥΧΑΝΑΛΥΤΙΚΗ ΣΚΕΨΗ

 

Ο Freud άγγιξε το θέμα του ναρκισσισμού αρκετές φορές μέσα στο έργο του. Δανείστηκε τον όρο από τον ελληνικό μύθο του Νάρκισσου. Περιληπτικά, ο Νάρκισσος ήταν ο καρπός του βιασμού της Λιριόπης από τον θεό Κηφισό. Ήταν τόσο όμορφος από τη γέννηση του που κάποια φθονερά σχόλια έφτασαν στα αυτιά του Τειρεσία προκαλώντας το ερώτημα για το αν ένα τόσο πανέμορφο πλάσμα θα μπορούσε να ζήσει για πολύ. Ο Τειρεσίας απαντά αινιγματικά στο ερώτημα αυτό λέγοντας πως θα ζήσει για πολύ μόνο σε περίπτωση που δεν γνωρίσει πότε τον πραγματικό του εαυτό. Το δίλημμα το οποίο καλείται λοιπόν να αντιμετωπίσει ο Νάρκισσος τίθεται ως εξής: Είτε θα παραμείνει για πάντα παγιδευμένος στη σκιά της αγάπης για το είδωλο του με αντάλλαγμα τη μη γνώση του εαυτού του -που συνεπάγεται και τη μη γνώση των άλλων-, είτε θα απελευθερωθεί από τα δεσμά της έλλειψης αυτογνωσίας με το κόστος του θανάτου του. Η ειρωνεία λοιπόν έγκειται στο γεγονός ότι παρόλο που ο ναρκισσιστής είναι τόσο επικεντρωμένος στον εαυτό του ωστόσο ποτέ δεν πρόκειται να αγγίξει πραγματικά και ουσιαστικά την αυτογνωσία, καθώς είναι ανίκανος να παρατηρήσει τον εαυτό του, να αντικρίσει την πραγματική μη τέλεια εικόνα του και να την αποδεχτεί ως έχει. Η συνέχεια του μύθου είναι γνωστή σε όλους μας. Ο Νάρκισσος ερωτεύεται παράφορα την αντανάκλαση της εικόνας του στο νερό και στην προσπάθεια του να την αγγίξει πεθαίνει, συνειδητοποιώντας ότι αυτή η αντανάκλαση δεν θα μπορούσε ποτέ να του ικανοποιήσει τη λαχτάρα του και τον πόθο του για το ίδιο του το είδωλο.

Η βασική ιδέα του Freud είναι ότι το βρέφος στα πρώτα στάδια της ζωής του βιώνει ένα είδος αυτοερωτισμού. Πριν ακόμη αντιληφθεί τη μητέρα του σαν ένα ξεχωριστό πλάσμα στο οποίο μπορεί λιβιδινικά να επενδύσει, ναρκισσιστικά επενδύει την αγάπη που δέχθηκε από τη μητέρα του στον ίδιο του τον εαυτό. Το φυσιολογικό αυτό εξελικτικό στάδιο το οποίο ο Freud ονομάζει «πρωτογενή ναρκισσισμό» έρχεται σε αντίθεση με την έννοια του «δευτερευογενούς ναρκισσισμού». Δηλαδή, όταν μετέπειτα το άτομο έχει αναπτύξει τις διεργασίες με τις οποίες μπορεί να αντιληφθεί τα άτομα και τον εαυτό του ως ξεχωριστές ολότητες τότε αντί να επενδύσει τη λίμπιντό του σε ένα εξωτερικό αντικείμενο όπως συνήθως συμβαίνει, αυτό την εσωτερικεύει και την επενδύει στον ίδιο του τον εαυτό. Στην περίπτωση αυτή μιλάμε για ένα είδος παθολογικού ναρκισσισμού όπου το άτομο καθίσταται ανίκανο να συνάψει ουσιαστικές σχέσεις αλληλεπίδρασης με άλλα άτομα. Αρκετοί ψυχαναλυτές τροποποίησαν με το έργο τους αυτή τη βασική ιδέα του Freud διατυπώνοντας την άποψη ότι τα βρέφη από πολύ νωρίς έχουν την ικανότητα να δημιουργούν σχέσεις με τους γύρω τους. Συνεπώς η παθολογία του ναρκισσισμού δεν αποτελεί καθήλωση σε κάποιο πρώιμο στάδιο ανάπτυξης αλλά προκαλείται ως μια αντισταθμιστική διεργασία του ατόμου απέναντι στη ματαίωση και στην απογοήτευση που βιώνει στις πρώιμες σχέσεις του με τα αντικείμενα.

(Στην ψυχιατρική μερικά από τα διαγνωστικά κριτήρια για τη ναρκισσιστική διαταραχή της προσωπικότητας είναι τα εξής :

  • Μεγαλειώδης αίσθηση σπουδαιότητας , διόγκωση των επιτευγμάτων του
  • Έντονη ενασχόληση με φαντασιώσεις απεριόριστης επιτυχίας, δύναμης και εξυπνάδας, ομορφιάς
  • Πίστη ότι είναι σπέσιαλ και μοναδικό
  • Απαίτηση υπερβολικού θαυμασμού
  • Εκμετάλλευση διαπροσωπική και έλλειξη εμπάθειας)

Εγώ βέβαια σκοπεύω να εξετάσω λεπτομερώς κάποιες σημαντικές πτυχές της ναρκισσιστικής δομής ιδωμένη από την σκοπιά της ψυχανάλυσης.

 

Η ΝΑΡΚΙΣΣΙΣΤΙΚΗ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑ

 

1. Ιδιοσυγκρασία και Συναίσθημα.

Στη σύγχρονη βιβλιογραφία η κεντρική άποψη είναι ότι τα ναρκισσιστικά άτομα πιθανώς να υπήρξαν βρέφη τα οποία ήταν ιδιαίτερα δεκτικά και ευαίσθητα στις κρίσεις και στις προσδοκίες των σημαντικών για αυτά άλλων. Για παράδειγμα, χαρακτηριστικές είναι οι περιπτώσεις παιδιών που έχουν ένα φυσικό ταλέντο το οποίο η οικογένεια χρησιμοποιεί με σκοπό να διατηρήσει το κύρος, την αυτοεκτίμηση και την υπερηφάνεια της. Έτσι το παιδί μεγαλώνει ως ναρκισσιστική προέκταση των γονιών του μη γνωρίζοντας τις πραγματικές ανάγκες και επιθυμίες του και κατά συνέπεια μη γνωρίζοντας τον ίδιο του τον εαυτό. Αργότερα ως ενήλικας το παιδί αυτό έχει ανάγκη από τη συνεχή επιβεβαίωση των άλλων για να διατηρήσει την αψεγάδιαστη και χαρισματική εικόνα που του έχει δημιουργηθεί για τον εαυτό του.(πχ θα γίνεις μόνο γιατρός ή μόνο δικηγόρος αλλά πέραν αυτού τίποτα άλλο.)

Όσον αφορά τον συναισθηματικό κόσμο ενός ναρκισσιστή, αυτός θα μπορούσαμε να πούμε ότι αποτελείται από τρία επίπεδα προχωρώντας από το εύκολα παρατηρήσιμο στο πιο καλά κρυμμένο. Η πρώτη αίσθηση που αποπνέει η συνάντηση με έναν ναρκισσιστή είναι αυτή του έντονου αυτοθαυμασμού, της ματαιοδοξίας, της μεγαλομανίας και της άρνησης παραδοχής της ανάγκης για εξάρτηση από τους άλλους. Κάτω από αυτή την «περσόνα» ωστόσο δεν είναι δύσκολο κανείς να παρατηρήσει τα αισθήματα ντροπής, οργής και φθόνου που βιώνει η ναρκισσιστική προσωπικότητα. Τα άτομα αυτά συνήθως φοβούνται ότι κάποια στιγμή θα ντροπιαστούν μπροστά στους άλλους όταν αποκαλυφθεί η ανεπάρκεια και η ατέλεια του πραγματικού τους εαυτού. Καθώς το ναρκισσιστικό άτομο αισθάνεται κατά βάση ελλιπές και φοβάται ότι υπάρχει κίνδυνος αποκάλυψης της ανεπάρκειας του, φθονεί αυτούς που θεωρεί ότι τα έχουν όλα και κατά συνέπεια περιφρονεί και κατακρίνει τους άλλους εκφράζοντας έτσι τη βαθύτερη επιθυμία του να τους καταστρέψει. Παρόλα αυτά στο συναισθηματικό πυρήνα ενός ναρκισσιστή κατοικεί ένα πληγωμένο παιδί που απεγνωσμένα αναζητεί την πραγματική αγάπη και την φροντίδα των άλλων, προνόμια που ουσιαστικά στερήθηκε από τον φροντιστή του στα πρώιμα χρόνια της ζωής του.

 

2.Αμυντικοί μηχανισμοί στο ναρκισσισμό.

Κατά κύριο λόγο άτομα με ναρκισσιστική δομή χρησιμοποιούν το μηχανισμό της εξιδανίκευσης και της υποτίμησης. Έχουν την τάση να εξιδανικεύουν τον εαυτό τους υποτιμώντας τον εαυτό των άλλων. Τα ναρκισσιστικά άτομα βιώνουν έντονα μια αίσθηση μεγαλείου και θεωρούν ότι πάντοτε τους αξίζει το καλύτερο και τίποτα πέρα από  αυτό. Θέτουν συνεχώς μη ρεαλιστικούς στόχους και είτε θεωρούν ότι είναι πάντα πετυχημένοι πείθοντας τον εαυτό τους γι’αυτό, είτε αντιδρούν με συναισθήματα κατάθλιψης και ματαιότητας σε περίπτωση αποτυχίας. Η τελειομανία τους συνήθως συνδέεται με την ανικανότητα τους να βιώσουν χαρά και ικανοποίηση στην επίτευξη απλών καθημερινών στόχων και στην αίσθηση ενός υπαρξιακού κενού. Στην προσπάθεια τους να είναι πάντα επιτυχημένοι συνήθως εξιδανικεύουν ένα πολύ αξιόλογο άτομο από το περιβάλλον τους και στη συνέχεια ταυτίζονται με αυτό.(είμαι πχ εξάρτημα ή φίλος του τάδε ο οποίος είναι καταπληκτικός , τέλειος !Αισθάνονται υπέρμετρη περηφάνια για αυτό και ουσιαστικά για τον εαυτό τους επειδή ταυτίζονται με αυτό.) Δεν αργούν ωστόσο γρήγορα να βρουν και σε αυτό κάποια ατέλεια με αποτέλεσμα ο φαύλος κύκλος εξιδανίκευσης-υποτίμησης να αναπαράγεται και να συντηρείται καταδικάζοντας το ναρκισσιστή σε μια συνεχή ματαίωση των προσδοκιών του.

 

3.Σχέσεις με το αντικείμενο στο ναρκισσισμό.

Τα ναρκισσιστικά άτομα συνήθως εμφανίζουν σημαντικά προβλήματα στην επικοινωνία τους με τους άλλους. Βασικό στοιχείο στις σχέσεις τους είναι η ανικανότητα τους να αγαπήσουν και να δεχτούν τον άλλον χωρίς διάθεση κριτικής και εκμετάλλευσης. Οι άλλοι αποκτούν αξία μόνο όταν χρησιμοποιούνται ως μέσο επιβεβαίωσης του εγώ τους και ως ναρκισσιστικές προεκτάσεις του εαυτού τους. Τα άτομα που σχετίζονται με αυτούς αισθάνονται ότι αφιερώνουν όλη τους την ενέργεια στη συνεχή ικανοποίηση του ναρκισσιστικού ατόμου χωρίς ωστόσο να λαμβάνουν κανένα αντάλλαγμα. Πολύ σύντομα βιώνουν την αίσθηση ότι αγαπιούνται μάλλον ρηχά και επιφανειακά. Συνήθως τα άτομα με ναρκισσιστική προσωπικότητα έχουν χρησιμοποιηθεί και τα ίδια ως χρηστικά αντικείμενα των γονιών τους και έχουν αγαπηθεί όχι γι’ αυτό που πραγματικά είναι αλλά για κάποια λειτουργία που έχουν επιτελέσει. Είναι παιδιά που συνήθως εκπληρώνουν όλες τις ναρκισσιστικές φιλοδοξίες των γονέων τους και ζουν σε μια συνεχή ατμόσφαιρα αξιολόγησης με στόχο να γίνουν αποδεκτά. Ακόμη και όταν αυτή η αξιολόγηση είναι θετική με τη μορφή συνεχούς θαυμασμού και επαίνου ωστόσο πάλι τα παιδιά αυτά δεν καταφέρνουν να αναπτύξουν μια ρεαλιστική αυτοεκτίμηση και συνήθως καταφεύγουν στη δημιουργία ενός «ψευδούς εαυτού» που παρουσιάζεται πάντα αψεγάδιαστος με στόχο να γίνεται πάντοτε αντικείμενο θαυμασμού και προσοχής από το περιβάλλον του.

 

4.Ο Ναρκισσιστικός Εαυτός

Ο εαυτός στις ναρκισσιστικές προσωπικότητες θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως διπολικός. Μπορούμε να τον περιγράψουμε σκεπτόμενοι τις  δύο όψεις του ίδιου νομίσματος. Στον ένα πόλο διακρίνεται ο μεγαλειώδης εαυτός που είναι αποκλειστικά καλός και τέλειος σε αντίθεση με το άλλο άκρο όπου συναντούμε τον ολοκληρωτικά υποτιμημένο και κακό εαυτό. Χαρακτηρισμοί όπως αρκετά καλός ή μέτριος μάλλον λείπουν από το λεξιλόγιο του ναρκισσιστή όταν αναφέρεται στον εαυτό του. Οι ναρκισσιστές έχοντας επίγνωση της αδυναμίας τους και της εσωτερικής τους ευθραυστότητας -την οποία φυσικά ποτέ δεν παραδέχονται- σε περιπτώσεις όπου δέχονται κριτική, τρέμουν στην ιδέα ότι θα καταρρεύσουν, με αποτέλεσμα να εμφανίζονται τρομερά αμυντικοί, απλησίαστοι και επιθετικοί σε ερεθίσματα που ενδεχομένως θα απειλήσουν την ακεραιότητα τους.(Η ταυτότητα τους είναι πολύ ευθραστη και φοβούνται να μην θρυμματιστουν.Γι αυτό το λόγο είναι και υποχόνδριοι.) Τα άτομα αυτά προσπαθούν να διατηρήσουν με κάθε τρόπο την αυταπάτη ότι στερούνται ατέλειες, ότι είναι ξεχωριστά ή ότι δεν έχουν την ανάγκη κανενός. Έτσι δεν αποδέχονται ποτέ τα λάθη τους, δεν ζητούν συγνώμη και δεν εκφράζουν ποτέ την ευγνωμοσύνη τους.

 

Μετά τη σύντομη αυτή παρουσίαση των βασικών στοιχείων που απαρτίζουν τη ναρκισσιστική προσωπικότητα είναι σημαντικό κανείς να αναφερθεί στο γεγονός ότι τα χαρακτηριστικά της εποχής που ζούμε ενισχύουν και αναπαράγουν την ύπαρξη του φαινομένου του ναρκισσισμού.

Άλλωστε ο τύπος του ναρκισσιστή που περιγράψαμε παραπάνω μας φαίνεται πλέον πολύ οικείος καθώς κατέχει θέσεις εξουσίας και κύρους στην πολιτική και κοινωνική μας ζωή. Τον βρίσκουμε πολύ συχνά μπροστά μας έτοιμο να προβάλλει συνεχώς τον εαυτό του και τις ικανότητες του, ασκώντας κριτική σε όλα και σε όλους εκτός από τον ίδιο. Είναι ο άνθρωπος που ποτέ κανείς δεν θα ακούσει να αυτοσαρκάζεται αλλά που πάντα θα είναι επιθετικός και εριστικός στην κριτική των άλλων όταν αυτή απευθύνεται στον ίδιο.

Οφείλουμε να παραδεχτούμε ότι ζούμε στην εποχή της εικόνας όπου σχεδόν τα πάντα αρχίζουν και τελειώνουν στο «φαίνεσθε» και στις πρώτες εντυπώσεις. Πολλοί από μας συμμετέχουμε καθημερινά στο κυνήγι του εντυπωσιασμού και της επίδειξης δύναμης, ομορφιάς, και φήμης. Τα μέσα τρέφουν τη ματαιοδοξία και την απληστία μας. Η βιομηχανία της εικόνας παράγει συνεχώς πρότυπα που παρουσιάζονται αψεγάδιαστα και πετυχημένα σε όλους τους τομείς με αποτέλεσμα εμείς να αισθανόμαστε μονίμως ανεπαρκείς. Προσπαθούμε λοιπόν κι εμείς συνεχώς να αγγίξουμε την τελειότητα με διάφορους τρόπους, όπως με πλαστικές επεμβάσεις, με την απόκτηση όλο και περισσότερων αγαθών που θα μας καταστήσουν δυνατούς και ανώτερους στα μάτια των άλλων ή με την συνεχή κριτική και υποτίμηση ανθρώπων που διαφέρουν ή που κάνουν λάθη. Ολοένα και περισσότερο απομακρυνόμαστε από τις πραγματικές μας ανάγκες και επιθυμίες με αποτέλεσμα πολλοί να νιώθουμε ότι στο τέλος κάτι λείπει από την εσωτερική μας ζωή. Η  υπερβολική ενασχόληση με την εικόνα μας, μας αποξενώνει από τους άλλους και καθιστά δύσκολη τη δημιουργία ουσιαστικών σχέσεων που να βασίζονται σε ειλικρινή και αμοιβαία συναισθήματα. Αδυνατούμε να δούμε τους άλλους σαν ξεχωριστές οντότητες και προσωπικότητες και αδιαφορούμε να ασχοληθούμε με κάποιον που θεωρούμε ότι δεν θα μας χρησιμέψει ως ναρκισσιστικό εξάρτημα.

Κάποια στιγμή ωστόσο είναι σημαντικό να σταματήσουμε και κοιτάζοντας στον καθρέφτη να δούμε αυτό που κρύβεται πίσω από το είδωλο. Να έρθουμε σε επαφή με τον εσωτερικό μας κόσμο και να τον αποδεχτούμε ως έχει με όλες τις αδυναμίες και τα ελαττώματα του. Να πετάξουμε την τέλεια χρωματιστή μας μάσκα και να αγαπήσουμε τον εαυτό μας για αυτό που πραγματικά είναι. Μόνο έτσι θα μπορέσουμε να αγαπήσουμε και τους άλλους και να βιώσουμε τη γνήσια και ουσιαστική αγάπη και αποδοχή.

Τέλος, ας μην ξεχνάμε ότι το να αποδεχτεί κανείς τον εαυτό του είναι ένα βήμα κοντά στην αποδοχή της ανθρώπινης ατέλειας και θνητότητας. Αποδεχόμενοι τον θάνατο ως μια φυσιολογική εξέλιξη της ανθρώπινης φύσης μπορούμε να μετουσιώσουμε το ναρκισσισμό μας σε δημιουργία και έκφραση όλων των δυνατοτήτων μας, αγγίζοντας στο τέλος την προσωπική μας ολοκλήρωση και επιτυγχάνοντας μεγαλύτερη ωρίμανση και σοφία.